Ngành công nghiệp sữa

Trả lời nhanh: Sản xuất sữa là việc chăn nuôi động vật có vú — chủ yếu là bò, nhưng cũng có trâu, dê, cừu và lạc đà — để lấy sữa, rồi chế biến thành các sản phẩm như phô mai, bơ, kem và sữa chua. Vì bò chỉ tiết sữa sau khi sinh con, ngành sữa thương mại dựa vào việc cho bò mang thai khoảng mỗi năm một lần, thường bằng thụ tinh nhân tạo; bê con thường bị tách khỏi mẹ từ sớm để sữa có thể được bán, và bò bị giết thịt khi sản lượng sữa giảm. Theo FAO, sản lượng sữa toàn cầu đạt khoảng 930 triệu tấn năm 2022.

Thông tin chính

• Sản lượng: sản lượng sữa thế giới tăng từ 524 triệu tấn năm 1992 lên 930 triệu tấn năm 2022; Ấn Độ là nước sản xuất lớn nhất với 22% tổng sản lượng, tiếp theo là Mỹ, Pakistan, Trung Quốc và Brazil (FAO).
• Bắt buộc phải mang thai: như mọi động vật có vú, bò tiết sữa sau khi sinh con, nên bò sữa bị cho phối giống lặp đi lặp lại.
• Tách bê con: Cơ quan An toàn Thực phẩm châu Âu (EFSA) khuyến nghị giữ bê con với mẹ ít nhất một ngày sau khi sinh và kéo dài dần thời gian tiếp xúc, điều này cho thấy việc tách sớm hơn là thực tế phổ biến (EFSA, 2023).
• Bê dư thừa: những bê con không cần để thay thế đàn bò vắt sữa, phần lớn là bê đực, “thường bị bán trong tuần đầu tiên sau khi sinh” (Cheng et al., 2025).
• Các vấn đề phúc lợi chính được EFSA đánh giá gồm què chân, viêm vú, hạn chế vận động và vấn đề khi nằm nghỉ, và rối loạn chuyển hóa (EFSA, 2023).
• Khí hậu: bò sữa và bò thịt thải khí metan từ quá trình tiêu hóa và phân; qua các nghiên cứu, sữa bò có lượng phát thải, sử dụng đất và nước trên mỗi lít cao hơn các loại sữa thực vật phổ biến (Our World in Data).

Ngành công nghiệp sữa là lĩnh vực nông nghiệp sản xuất sữa và các sản phẩm từ sữa như phô mai, bơ, kem và sữa chua. Phần lớn sữa thương mại trên thế giới đến từ bò, một lượng nhỏ hơn đến từ trâu, dê, cừu và lạc đà. Người ăn thuần chay tránh các sản phẩm từ sữa, và ngành sữa là chủ đề tranh luận thường xuyên trong đạo đức động vật vì, khác với thịt, nhiều người cho rằng sản xuất sữa không gây hại cho động vật.

Cách sản xuất sữa vận hành

Như các loài động vật có vú khác, bò tiết sữa để nuôi con. Để sản xuất sữa thương mại, bò sữa phải sinh con đều đặn. Một trình tự điển hình trong chăn nuôi bò sữa thâm canh hiện đại là:

1. Bò tơ (con cái non chưa từng đẻ) thường được phối giống lần đầu, phổ biến nhất bằng thụ tinh nhân tạo, vào khoảng 15 tháng tuổi và sinh con lúc khoảng hai tuổi.
2. Sau khi sinh, bê con thường bị tách khỏi mẹ, thường trong vòng vài giờ hoặc vài ngày, để sữa được thu cho con người tiêu thụ.
3. Bò được vắt sữa, thường hai hoặc ba lần mỗi ngày, trong khoảng mười tháng.
4. Bò được thụ tinh lại vài tháng sau khi sinh, để lần mang thai mới chồng lên chu kỳ tiết sữa hiện tại.
5. Khi sản lượng sữa giảm hoặc bò gặp vấn đề sức khỏe hay sinh sản, nó thường bị đưa đi giết thịt, thường sau vài chu kỳ tiết sữa và ở độ tuổi thấp hơn rất nhiều so với tuổi thọ tự nhiên của bò.

Từ trang trại đến cửa hàng

Sau khi vắt, sữa tươi được làm lạnh tại trang trại và được xe bồn thu gom. Tại nhà máy, sữa thường được kiểm tra, chuẩn hóa về một hàm lượng chất béo nhất định, tiệt trùng Pasteur (đun nóng để tiêu diệt vi khuẩn có hại), thường được đồng hóa (để váng kem không tách ra) rồi đóng gói — hoặc dùng để làm phô mai, bơ, kem, sữa chua, sữa bột, whey và casein. Whey và casein, sản phẩm phụ của quá trình làm phô mai và bơ, trở thành thành phần trong nhiều thực phẩm chế biến, vì thế người ăn thuần chay kiểm tra nhãn để tìm chúng (xem whey có thuần chay không? và casein có thuần chay không?).

Số phận của bê con

Vì chỉ bê cái mới có thể trở thành bò sữa, bê đực là sản phẩm phụ của việc sản xuất sữa. Tùy theo quốc gia và điều kiện thị trường, bê đực có thể được nuôi lấy thịt bê hoặc thịt bò, hoặc trong một số trường hợp bị giết ngay sau khi sinh. Một số bê cái được nuôi để thay thế bò sữa, số khác bị bán lấy thịt. Bê sữa dư thừa thường bị bán trong tuần đầu tiên sau khi sinh và có thể không được chăm sóc đầy đủ trong giai đoạn đầu đời (Cheng et al., 2025).

Việc tách bê con khỏi mẹ đã là chủ đề nghiên cứu và tranh luận. Trong ý kiến năm 2023 về phúc lợi bê, EFSA khuyến nghị giữ bê với mẹ tối thiểu một ngày sau khi sinh, và tăng dần thời gian tiếp xúc lâu hơn, đồng thời lưu ý rằng cần thêm nghiên cứu để hướng dẫn việc này trong thực tế (EFSA, 2023). Một số ít trang trại áp dụng hệ thống “tiếp xúc bò mẹ – bê con”, trong đó bê ở với mẹ lâu hơn.

Các mối lo ngại về phúc lợi

Các nhóm bảo vệ phúc lợi động vật và một số nhà nghiên cứu thú y đã nêu lo ngại về các tập quán trong sản xuất sữa thâm canh, gồm:

• Viêm vú, tình trạng viêm đau ở bầu vú, là một trong những bệnh phổ biến nhất ở bò sữa.
• Què chân, thường liên quan đến sàn cứng và điều kiện chuồng trại.
• Nuôi nhốt hoàn toàn (zero-grazing), trong đó bò bị nhốt trong nhà quanh năm, ít hoặc không được ra đồng cỏ.
• Năng suất cao nhờ chọn giống, vốn có liên quan đến các vấn đề chuyển hóa và sinh sản.
• Đốt mầm sừng và cắt sừng ở bê, đôi khi không được giảm đau đầy đủ.

Ý kiến năm 2023 của EFSA về phúc lợi bò sữa đã xem xét tình trạng què chân, viêm vú, hạn chế vận động và vấn đề khi nằm nghỉ, việc không thể thực hiện hành vi thư giãn và rối loạn chuyển hóa trong các kiểu chuồng buộc dây, chuồng ngăn ô, chuồng nền lót mở và chuồng có khu ngoài trời ở châu Âu (EFSA, 2023). Một số tập quán này được quản lý khác nhau giữa các quốc gia, và tiêu chuẩn phúc lợi khác nhau giữa các trang trại. Hệ thống hữu cơ và chăn thả trên đồng cỏ nhìn chung yêu cầu cho bò ra ngoài nhiều hơn, nhưng vẫn bao gồm phối giống, phần lớn vẫn tách bê con, và giết thịt. Vì vậy người ăn thuần chay thường coi mọi hình thức sữa thương mại là không phù hợp với thuần chay vì đạo đức, bất kể tiêu chuẩn phúc lợi.

Các yếu tố môi trường

Bò sữa góp phần vào phát thải khí nhà kính, đặc biệt là metan từ quá trình lên men đường ruột và phát thải từ phân. Phân tích tổng hợp lớn năm 2018 của Joseph Poore và Thomas Nemecek đăng trên Science cho thấy, trên một phạm vi rộng các nhà sản xuất, sữa bò nhìn chung có lượng phát thải khí nhà kính, sử dụng đất và sử dụng nước trên mỗi lít cao hơn các loại sữa thực vật như sữa đậu nành, yến mạch, hạnh nhân và gạo (Poore & Nemecek, 2018; được tóm tắt bởi Our World in Data). Xem tác động môi trường của chăn nuôi.

Sức khỏe và dinh dưỡng

Sữa là nguồn canxi, protein, i-ốt và vitamin B12 quan trọng trong nhiều chế độ ăn phương Tây. Người không dùng sữa có thể nhận các chất dinh dưỡng này từ sữa thực vật được bổ sung vi chất, đậu phụ đông tụ bằng canxi, các thực phẩm thực vật khác và thực phẩm bổ sung. Một tỷ lệ lớn người trưởng thành trên thế giới bị giảm khả năng tiêu hóa lactose, loại đường chính trong sữa, dù tỷ lệ này khác nhau rất nhiều giữa các nhóm dân cư.

Lựa chọn thay thế

Thị trường sản phẩm thay thế sữa đã tăng trưởng mạnh từ thập niên 2010. Các lựa chọn thay thế phổ biến gồm:

• sữa thực vật làm từ đậu nành, yến mạch, hạnh nhân, gạo, dừa và đậu Hà Lan
• phô mai thuần chay làm từ các loại hạt, đậu nành, dầu dừa hoặc tinh bột
• sữa chua, bơ, kem tươi và kem lạnh từ thực vật

Tại Liên minh châu Âu, một phán quyết năm 2017 của Tòa án Công lý cho rằng các thuật ngữ như “sữa”, “bơ” và “phô mai” nhìn chung chỉ dành cho sản phẩm từ động vật, nên các sản phẩm thay thế từ thực vật thường được dán nhãn là “thức uống” hoặc tương tự.

Câu hỏi thường gặp

Sản xuất sữa là gì?

Sản xuất sữa là việc chăn nuôi bò và các động vật có vú khác để lấy sữa và chế biến sữa đó thành các sản phẩm như phô mai, bơ, kem và sữa chua. Quá trình này bao gồm phối giống, sinh bê, vắt sữa và các bước chế biến như tiệt trùng Pasteur.

Bò có phải mang thai mới cho sữa không?

Có. Bò bắt đầu tiết sữa sau khi sinh con, nên bò sữa thường bị cho mang thai khoảng mỗi năm một lần, phổ biến nhất bằng thụ tinh nhân tạo, để duy trì sản lượng sữa.

Bê đực trong ngành sữa sẽ ra sao?

Bê đực không thể cho sữa. Tùy theo quốc gia, chúng được nuôi lấy thịt bê hoặc thịt bò, hoặc trong một số trường hợp bị giết ngay sau khi sinh. Nhiều con bị bán trong tuần đầu tiên.

Sữa hữu cơ hay sữa “phúc lợi cao” có thuần chay không?

Không. Mọi loại sữa đều đến từ động vật. Hệ thống hữu cơ và chăn thả trên đồng cỏ thường cho bò ra ngoài nhiều hơn, nhưng vẫn bao gồm việc mang thai lặp lại, thường là tách bê con, và giết thịt.

Có những lựa chọn nào thay thế sữa?

Sữa thực vật được bổ sung vi chất, phô mai thuần chay, sữa chua, bơ và kem lạnh từ thực vật. Canxi, i-ốt và vitamin B12 mà mọi người thường nhận từ sữa có thể đến từ thực phẩm thực vật được bổ sung vi chất hoặc thực phẩm bổ sung.

Nguồn

• FAO – Gateway to dairy production and products: milk production
• EFSA Panel on Animal Health and Welfare – Welfare of calves. EFSA Journal. 2023;21(3):7896.
• EFSA Panel on Animal Health and Welfare – Welfare of dairy cows. EFSA Journal. 2023;21(5):7993.
• Cheng TY et al. Benchmarking hydration, navel health, and transfer of passive immunity in surplus dairy calves. JDS Communications. 2025.
• Poore J, Nemecek T. Reducing food’s environmental impacts through producers and consumers. Science. 2018;360(6392):987–992.
• Our World in Data – Environmental impacts of food production

Xem xét lần cuối: 31 tháng 10 năm 2026.

Xem thêm

• Ngành công nghiệp trứng
• Chăn nuôi công nghiệp
• Cách bắt đầu ăn thuần chay